Có những người học triết để biết thêm về những hệ thống tư tưởng; có những người học triết để có thể nói về những vấn đề lớn của con người. Nhưng cũng có những người, sau khi đi qua triết học, nhận ra rằng điều quan trọng nhất không phải là biết thêm điều gì, mà là mình phải sống thế nào. Thầy Nguyễn Khắc Dương thuộc về những người như thế.
Với thầy, triết học không phải là một kho tàng khái niệm để con người đứng bên ngoài mà quan sát, cũng không phải những luận đề để tranh luận thắng thua. Triết học trước hết là một cuộc đi tìm chân lý, và cuộc tìm kiếm ấy không thể tách khỏi chính đời sống của người tìm kiếm. Nếu chân lý không làm cho con người thay đổi cách nhìn, cách lựa chọn và cách sống, thì chân lý ấy vẫn còn ở bên ngoài con người.
Bởi thế, triết học phải trở thành một cách sống.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi nhìn vào chính cuộc đời Nguyễn Khắc Dương. Thầy không đi trên một con đường tư tưởng bằng phẳng. Từ nền tảng văn hóa Nho giáo, tiếp xúc với Phật giáo và Lão giáo, rồi bước vào thế giới triết học Tây phương, thầy đã trải qua một hành trình dài của tìm kiếm và phân định. Nhưng cuộc tìm kiếm ấy không chỉ diễn ra trong sách vở. Nó diễn ra trong chính cuộc đời, trong những chọn lựa, những khủng hoảng, những thao thức và cuối cùng trong cuộc gặp gỡ với Kitô giáo.
Ở đây, triết học mang một ý nghĩa hiện sinh sâu xa: tôi không thể hỏi chân lý mà không đồng thời hỏi chính mình.
Tôi là ai? Tôi sống để làm gì? Điều gì đáng để tôi trao hiến cuộc đời? Tự do của tôi có ý nghĩa gì? Và đâu là điều có thể trở thành nền tảng cho một cuộc sống có ý nghĩa?
Những câu hỏi ấy không thể giải quyết chỉ bằng một định nghĩa. Chúng đòi hỏi cả một đời người.
Có lẽ vì thế, nơi Nguyễn Khắc Dương, tư tưởng không tách khỏi nhân cách. Điều thầy suy nghĩ phải được kiểm chứng bằng điều thầy sống. Một người có thể nói rất hay về chân lý, nhưng nếu chân lý không làm cho người ấy khiêm tốn hơn, tự do hơn, thành thật hơn và yêu thương con người hơn, thì triết học vẫn chưa thực sự chạm tới đời sống.
Triết học chân chính trước hết phải đánh thức con người.
Nó đánh thức con người khỏi sự sống theo quán tính, khỏi những định kiến có sẵn, khỏi việc chạy theo đám đông. Nó buộc con người dừng lại và tự hỏi: “Tôi đang sống cuộc đời của mình, hay chỉ đang sống theo những gì người khác muốn tôi sống?”
Chính ở đây, tư tưởng của Nguyễn Khắc Dương gặp gỡ chiều sâu của triết học hiện sinh. Con người là một hữu thể tự do, nhưng tự do không phải là muốn gì làm nấy. Tự do là khả năng đứng trước chân lý và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Vì thế, tự do luôn đi cùng lương tâm và trách nhiệm.
Một triết học trở thành cách sống sẽ không làm cho con người kiêu ngạo vì mình biết nhiều, nhưng trái lại làm cho họ biết khiêm nhường trước điều mình chưa biết. Càng đi sâu vào chân lý, con người càng nhận ra giới hạn của mình. Và chính khi nhận ra giới hạn ấy, con người mới có khả năng lắng nghe.
Có lẽ đây cũng là một trong những vẻ đẹp của người thầy. Người thầy không phải là người đứng trên chân lý để trao chân lý cho người khác. Người thầy cũng là một người đang đi tìm. Khác biệt chỉ là người thầy có thể đã đi trước một đoạn đường và có trách nhiệm giúp người đi sau tránh được những vực sâu mà mình đã từng gặp.
Vì thế, giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức. Giáo dục là đánh thức một con người.
Đọc lại hành trình của Nguyễn Khắc Dương, người ta có thể nhận ra một điều: triết học cuối cùng không đưa thầy vào một thế giới xa lạ với con người, nhưng đưa thầy trở về với con người cụ thể hơn. Từ câu hỏi về chân lý, thầy đi đến câu hỏi về phẩm giá con người; từ câu hỏi về tự do, thầy đi đến trách nhiệm; từ câu hỏi về chính mình, thầy mở ra với tha nhân; và từ những thao thức của lý trí, thầy đi đến một chân trời của đức tin.
Ở đó, triết học không bị phủ nhận. Trái lại, nó được đưa đến tận cùng của câu hỏi.
Bởi có những câu hỏi mà lý trí có thể mở ra nhưng không thể tự mình khép lại. Con người có thể hỏi về ý nghĩa, về sự hiện hữu, về đau khổ, về cái chết, về tình yêu; nhưng cuối cùng, họ phải đối diện với câu hỏi sâu nhất: đời tôi sẽ trao cho ai và dựa vào đâu để trao?
Đối với Nguyễn Khắc Dương, cuộc gặp gỡ với Kitô giáo trở thành một phần quan trọng của hành trình ấy. Đức tin không còn chỉ là một hệ thống tín điều để tin, nhưng trở thành một cách hiện hữu. Và khi ấy, triết học cũng được soi sáng từ một chiều kích mới: chân lý không chỉ là điều phải biết, mà còn là điều phải sống.
Có lẽ đây là điều làm cho tư tưởng của thầy vẫn còn sức gợi mở hôm nay.
Trong một thời đại con người có quá nhiều thông tin nhưng không phải lúc nào cũng có chiều sâu; biết rất nhiều nhưng đôi khi không biết mình sống để làm gì; có rất nhiều lựa chọn nhưng lại khó biết lựa chọn nào đáng để trao hiến đời mình, câu hỏi của Nguyễn Khắc Dương vẫn còn nguyên tính thời sự:
Tri thức của tôi đang làm gì cho chính cuộc đời tôi?
Một người có thể đọc hàng trăm cuốn sách về tình yêu mà vẫn không biết yêu. Có thể đọc rất nhiều về lòng thương xót mà vẫn không biết tha thứ. Có thể nghiên cứu về tự do nhưng vẫn sống lệ thuộc vào ánh mắt người khác. Có thể nói rất nhiều về Thiên Chúa nhưng trái tim vẫn xa cách con người.
Khi ấy, triết học vẫn chỉ nằm trên trang giấy.
Triết học chỉ thực sự trở thành đời sống khi những điều ta suy tư bắt đầu thay đổi cách ta nhìn một con người, cách ta đối diện với đau khổ, cách ta sử dụng tự do, cách ta chấp nhận giới hạn, cách ta tha thứ và cách ta trao ban chính mình.
Chân lý phải đi qua đời sống.
Có lẽ đó chính là di sản đẹp nhất mà người ta có thể đọc thấy nơi hành trình Nguyễn Khắc Dương: đừng chỉ hỏi chân lý là gì; hãy hỏi chân lý ấy đang làm gì nơi chính cuộc đời mình.
Bởi cuối cùng, giá trị của một tư tưởng không chỉ nằm ở chỗ nó có thể được trình bày hay đến đâu, mà còn ở chỗ nó có thể làm cho một con người sống thật hơn, tự do hơn, khiêm nhường hơn và yêu thương hơn.
Triết học, vì thế, không phải là con đường để con người đứng trên cuộc đời mà nhìn xuống cuộc đời.
Triết học là con đường đưa con người đi sâu vào chính mình, để rồi bước ra khỏi mình mà gặp chân lý, gặp tha nhân và, sau cùng, gặp Đấng mà mình đã âm thầm kiếm tìm suốt cuộc đời.
L.m Giuse Hoàng Kim Toan