Luca - Vị Thánh sử của lòng thương xót

“Luca, người thầy thuốc yêu quý”

Một trong những thông tin chắc chắn nhất về Luca đến từ các thư của Thánh Phaolô. Trong thư gửi tín hữu Côlôxê, vị Tông đồ gọi ngài là “Luca, người thầy thuốc yêu quý” (Cl 4,14). Danh xưng ngắn gọn ấy trở thành nền tảng cho truyền thống lâu đời nhìn nhận Luca là một thầy thuốc.

Theo truyền thống được sử gia Êusêbiô ghi lại, Luca sinh tại Antiôkhia, một trung tâm quan trọng của thế giới Hy Lạp và cũng là một trong những thành phố lớn của Kitô giáo thời đầu. Một số nguồn cổ mô tả Antiôkhia là nơi nổi tiếng về thương mại, văn hóa và học thuật. Trong môi trường ấy, Luca được cho là đã có một nền học vấn tốt và tiếp tục trau dồi kiến thức qua những chuyến đi đến một số vùng của Hy Lạp và Ai Cập.

Truyền thống cổ thường xem Luca là người dân ngoại trở lại Kitô giáo. Tuy nhiên, vấn đề nguồn gốc Do Thái hay dân ngoại của ngài vẫn chưa hoàn toàn chắc chắn. Một số học giả dựa vào cách Phaolô phân biệt những cộng sự “thuộc giới cắt bì” với Luca để cho rằng ngài là người dân ngoại; trong khi những người khác lưu ý đến sự am hiểu sâu rộng của Luca về Cựu Ước và việc sử dụng bản Hy Lạp Bảy Mươi.

Dù vậy, có thể nhận thấy Luca thuộc về thế giới văn hóa Hy Lạp. Văn phong, vốn từ và khả năng tổ chức nội dung cho thấy một tác giả có trình độ học vấn cao. Các nguồn Kitô giáo từ thế kỷ II, như Thánh Irênê, lời tựa chống Marcion và Quy điển Muratori, đều gắn Tin Mừng thứ ba và sách Công vụ Tông đồ với Luca, người quê Antiôkhia và là cộng sự của Thánh Phaolô.

Người đồng hành trung thành của Thánh Phaolô

Một trong những nét nổi bật nhất trong cuộc đời Luca là mối liên hệ với Thánh Phaolô.

Sách Công vụ Tông đồ cho phép nhận ra điều này qua những đoạn văn thường được gọi là các đoạn “chúng tôi”. Trong phần đầu, tác giả kể ở ngôi thứ ba. Nhưng sau thị kiến của Phaolô về người Macêđônia kêu gọi: “Xin ông sang Macêđônia giúp chúng tôi”, cách kể bất ngờ chuyển sang ngôi thứ nhất số nhiều. Chi tiết này từ lâu được xem như một dấu chỉ cho thấy Luca đã trực tiếp tham gia một số hành trình truyền giáo của Phaolô.

Luca đồng hành với Phaolô đến Samothrace, Neapolis và Philippi. Sau đó, ngài lại xuất hiện trong những hành trình đến Milêtô, Trôa, Xêdarê và Giêrusalem. Khi Phaolô bị giam và được đưa đến Roma, Luca vẫn tiếp tục ở bên ngài. Điều này được diễn tả đặc biệt qua một câu nổi tiếng trong thư thứ hai gửi Timôthê. Trong giai đoạn cuối cuộc đời, khi nhiều người đã rời xa, Phaolô viết: “Chỉ còn Luca ở với tôi” (2 Tm 4,11).

Câu nói ngắn ngủi ấy hé mở một nét đẹp nơi Luca. Ngài không chỉ là một người viết, một người có học hay một thầy thuốc, nhưng còn là một người bạn trung thành. Luca hiện diện không chỉ trong những ngày truyền giáo đầy nhiệt huyết, nhưng cả khi Phaolô bị giam cầm, cô đơn và đối diện với cái chết.

Một nguồn cổ còn cho biết Luca khao khát được chia sẻ với Phaolô “mọi lao nhọc, vất vả, hiểm nguy và đau khổ”. Phaolô gọi ngài không chỉ là “người thầy thuốc thân mến”, mà còn là người cộng tác trong sứ vụ Tin Mừng.

Tin Mừng của lòng thương xót

Một trong những danh xưng quen thuộc nhất dành cho Thánh Luca là “Thánh sử của lòng thương xót”.

Trong Tin Mừng của ngài, người nghèo, người tội lỗi, những người bị loại trừ và những ai đứng bên lề xã hội được dành một vị trí đặc biệt. Luca kể nhiều câu chuyện không xuất hiện trong các Tin Mừng khác: người Samari nhân hậu, người con hoang đàng và người cha giàu lòng thương xót, người phụ nữ tội lỗi rửa chân Đức Giêsu bằng nước mắt, cũng như câu chuyện người giàu có và anh Ladarô nghèo khổ.

Qua những trình thuật này, Luca cho thấy Thiên Chúa không đứng xa con người tội lỗi và đau khổ. Người đi tìm kẻ lạc mất, mở đường cho người tội lỗi trở về và khôi phục phẩm giá của những người bị xem thường.

Dụ ngôn người Samari nhân hậu diễn tả rõ nét điều ấy. Người bị xem là “người ngoài” lại trở thành người biết dừng lại, cúi xuống và chăm sóc người bị thương. Trong câu chuyện người con hoang đàng, trọng tâm không chỉ nằm ở lỗi lầm của người con, nhưng ở người cha chạy ra đón, ôm lấy và phục hồi phẩm giá của con.

Tin Mừng Luca cũng đặc biệt nhấn mạnh đến sự quan tâm của Đức Giêsu đối với người nghèo. Trong kinh Magnificat, Đức Maria ca ngợi Thiên Chúa, Đấng đã “hạ bệ những ai quyền thế”, “nâng cao mọi kẻ khiêm nhường”, “kẻ đói nghèo, Chúa ban của đầy dư”, còn “người giàu có lại trở về tay trắng”. Đây không chỉ là một chủ đề xã hội, nhưng còn là một chiều kích thần học nổi bật: Thiên Chúa đặc biệt đến gần những người dễ bị bỏ quên và những người không có tiếng nói.

Một Tin Mừng mở ra cho mọi dân tộc

Một nét khác rất rõ trong Luca là tính phổ quát của Tin Mừng.

Luca đặc biệt quan tâm đến việc loan báo Tin Mừng cho dân ngoại. Chỉ trong Tin Mừng của ngài có dụ ngôn người Samari nhân hậu. Cũng chính Luca ghi lại việc Đức Giêsu nhắc đến bà góa thành Xarépta, tướng Naaman người Syria và người Samari duy nhất trong số mười người phong cùi quay trở lại tạ ơn. Cái nhìn phổ quát này còn được thể hiện nơi gia phả Đức Giêsu. Trong khi Mátthêu đưa gia phả về đến Ápraham, Luca đi xa hơn, trở về tận Ađam, tổ phụ của toàn thể nhân loại. Qua đó, Luca cho thấy Đức Giêsu không chỉ đến cho một dân tộc, nhưng cho toàn thể nhân loại.

Chính vì thế, sách Công vụ Tông đồ trở thành phần tiếp nối tự nhiên của Tin Mừng. Từ Giêrusalem, sứ điệp Kitô giáo đi qua Samaria, Tiểu Á, Hy Lạp và cuối cùng đến Roma, trung tâm của thế giới đương thời.

Người kể câu chuyện về Đức Maria

Tin Mừng Luca cũng giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống Đức Mẹ của Giáo hội.

Nhờ Luca, người tín hữu biết được nhiều chi tiết quan trọng về biến cố Truyền Tin, cuộc viếng thăm bà Êlisabét, kinh Magnificat, việc dâng Đức Giêsu trong Đền Thờ và câu chuyện Đức Maria cùng Thánh Giuse tìm thấy Đức Giêsu 12 tuổi trong Đền Thờ.

Một truyền thống đạo đức cho rằng Luca có thể đã nhận được một số ký ức này từ chính Đức Maria. Đây không phải là dữ kiện có thể xác minh chắc chắn về mặt lịch sử, nhưng cho thấy từ rất sớm, Giáo hội đã nhận ra sự nhạy cảm đặc biệt của Luca đối với Đức Mẹ.

Truyền thống cũng gắn Luca với hội họa và cho rằng ngài từng vẽ ảnh Đức Maria. Một số nguồn cổ nhắc đến những bức ảnh được cho là do ngài thực hiện. Dù không thể xác minh chắc chắn những truyền thống này, Luca vẫn có thể được gọi là một “họa sĩ” theo nghĩa rất đẹp: bằng ngòi bút của mình, ngài đã vẽ nên một trong những chân dung sâu sắc nhất về Đức Maria trong Tân Ước.

Một tác giả có văn phong riêng

Các nguồn cổ dành nhiều lời khen cho văn phong Luca. Tin Mừng của ngài được mô tả là phong phú, thanh nhã, sáng rõ nhưng đồng thời rất giản dị.

Đặc biệt, Luca thuật lại cuộc Thương Khó của Đức Giêsu mà không dùng những lời phẫn nộ hay những từ ngữ gay gắt đối với kẻ thù của Người. Chính sự tiết chế này làm cho trình thuật trở nên mạnh mẽ mà không cần đến lối diễn đạt phô trương. Nét ấy phù hợp với toàn bộ Tin Mừng Luca. Ngài không cần dùng lời lẽ kịch tính để nói về lòng thương xót, nhưng để cho chính hành động của Đức Giêsu nói lên ý nghĩa.

Vì thế, người đọc dễ bắt gặp những hình ảnh rất cụ thể và giàu sức gợi: một người cha chạy ra ôm con; một người Samari cúi xuống bên người bị thương; một người phụ nữ khóc dưới chân Đức Giêsu; một ông Dakêu bước xuống khỏi cây và thay đổi cuộc đời.

Tin Mừng và Công vụ: hai phần của một câu chuyện

Tin Mừng Luca và sách Công vụ Tông đồ có thể được xem như hai phần của cùng một công trình.

Tin Mừng kết thúc với biến cố Đức Giêsu lên trời; Công vụ bắt đầu từ chính biến cố ấy. Sau đó, Luca kể về việc Chúa Thánh Thần ngự xuống trong ngày lễ Ngũ Tuần và dẫn Giáo hội bước vào sứ mạng. Trong Tin Mừng, Đức Giêsu được Thánh Thần hướng dẫn. Trong Công vụ, chính Thánh Thần ấy tiếp tục hướng dẫn Giáo hội. Qua đó, Luca cho thấy Giáo hội không tự mình xây dựng sứ mạng. Giáo hội được Chúa Thánh Thần sai đi và hướng dẫn.

Một câu quan trọng trong Công vụ diễn tả rõ điều này: “Anh em sẽ nhận được sức mạnh… và sẽ là chứng nhân của Thầy”. Lời ấy trở thành một chìa khóa để hiểu thần học Luca. Thay vì bận tâm quá mức về thời điểm Chúa trở lại, cộng đoàn Kitô hữu được mời gọi tập trung vào nhiệm vụ hiện tại: làm chứng cho Đức Kitô.

“Chỉ còn Luca ở với tôi”

Các nguồn cổ không hoàn toàn thống nhất về những năm cuối đời của Thánh Luca. Một số truyền thống cho rằng sau thời gian đồng hành với Thánh Phaolô, ngài tiếp tục rao giảng tại Ý, Gaul, Dalmatia, Macêđônia, Ai Cập hay Bithynia. Một số nguồn nói ngài chịu tử đạo, trong khi những nguồn khác cho rằng ngài qua đời khi tuổi đã cao. Các truyền thống liên quan đến thánh tích của ngài cũng rất phong phú, trong đó có việc hài cốt được chuyển đến Constantinople vào thế kỷ IV và nhiều phần thánh tích được lưu giữ tại những nơi khác nhau.

Tuy nhiên, điều có ý nghĩa hơn là truyền thống Giáo hội luôn nhớ Luca như một Thánh sử và một nhà truyền giáo đã dành cuộc đời để phục vụ Tin Mừng. Nếu phải chọn một câu ngắn để tóm tắt con người ngài, có lẽ đó vẫn là lời Thánh Phaolô: “Chỉ còn Luca ở với tôi”.

Đằng sau vị Thánh sử có học thức, người thầy thuốc, người bạn đồng hành truyền giáo và tác giả của hai tác phẩm quan trọng của Tân Ước là một con người biết ở lại.

Luca ở lại bên Phaolô trong những ngày khó khăn. Ngài ở lại với ký ức về Đức Giêsu để gìn giữ và truyền lại cho Giáo hội. Ngài cũng dành một chỗ đặc biệt trong Tin Mừng cho người nghèo, người tội lỗi, người ngoại quốc và những người dễ bị lãng quên.

Nhờ ngài, Giáo hội còn nghe tiếng Magnificat của Đức Maria, còn gặp người Samari nhân hậu, người cha mở rộng vòng tay đón đứa con trở về, những mục đồng tại Bêlem và những môn đệ lên đường loan báo Tin Mừng dưới sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần.

Hướng đến ngày 18/10, lễ kính Thánh Luca, hình ảnh vị Thánh sử vẫn tiếp tục gợi nhắc Giáo hội hôm nay rằng Tin Mừng không chỉ là một tập hợp những giáo huấn, nhưng là câu chuyện Thiên Chúa bước vào cuộc đời con người, chữa lành, tha thứ, nâng dậy và mở ra một khởi đầu mới.

Qua Tin Mừng và sách Công vụ Tông đồ, Luca giúp Giáo hội nhớ lại căn tính của mình: một cộng đoàn của lòng thương xót, được Chúa Thánh Thần dẫn dắt, được sai đến với mọi dân tộc và luôn dành chỗ cho những người bé nhỏ.

Vatican News